Jeśli narzędzia do gięcia rur nie są odpowiednio konserwowane, dokładność staje się niemożliwa.
Zdarzało mi się to zbyt często widzieć w warsztacie: operatorzy przychodzą z skargami, że maszyna do gięcia rur działa niedokładnie, kąt gięcia jest niestabilny lub na rurze pojawiły się zadrapania. Po długotrwałej korekcji programu i zmianie parametrów okazuje się, że problem wcale nie dotyczy sprzętu, lecz narzędzi, które nie są odpowiednio konserwowane.
„Narzędzia” maszyny do gięcia rur składają się głównie z matryc gięcia, matryc dociskowych, rdzeni i matryc zapobiegających marszczeniu. Bezpośrednio oddziałują one na materiał rury; ich kształt decyduje o kształcie wygiętego produktu.
Zacznijmy od omówienia form. Wklęsłości w matrycach gięcia są zakrzywione, a z czasem powierzchnia ulega zużyciu i staje się chropowata. W tym momencie rura nie będzie dokładnie pasować do wklęsłości matrycy i będzie się ślizgać podczas gięcia. Jakie są konsekwencje? Program może być ustawiony na 90 stopni, ale rzeczywisty kąt gięcia może wynosić np. 87 lub 93 stopnie, przy czym każdy element będzie miał inny kąt. Widziałem fabryki, które przez trzy lata używają tej samej matrycy bez jej wymiany, co skutkuje rurami o odchyleniu kąta gięcia o 5 stopni. Podczas montażu otwory nie pokrywają się ze sobą i trzeba je dopasowywać za pomocą młotka.
To samo dotyczy matryc zaciskowych. Ich zadaniem jest solidne przytrzymanie rury i zapobieganie jej poślizgowi. Jeśli powierzchnia zaciskowa jest zużyta i gładka lub pokryta plamami oleju, nie zapewni ona odpowiedniego chwytu, a rura będzie się cofać podczas gięcia, co nieuchronnie spowoduje odchylenie kątowe. Wiele osób nie zdaje sobie z tego sprawy i sądzi, że przyczyną jest błędne obliczenie odbicia sprężystego, dlatego ciągle zwiększa kąt gięcia, ale to nadal nie przynosi skutku. W rzeczywistości wymiana matrycy zaciskowej lub wyczyszczenie powierzchni zaciskowej rozwiąże ten problem.
Porozmawiajmy o rdzeniu. Wiele osób pomija ten szczegół. Walec gięcia jest wkładany do rury, aby wspierać jej wewnętrzną ścianę i zapobiegać jej zapadaniu się podczas gięcia. Każdy przegub wałka z kulą na końcu musi obracać się swobodnie; w przypadku zaklinowania zostanie uszkodzona wewnętrzna ściana rury, a w skrajnych przypadkach może dojść nawet do jej rozerwania. Jeśli drążek wałka gięcia jest wygięty lub poprzecinany zadrapaniami, za każdym razem przy jego wyjmowaniu uszkadza on wewnętrzną ścianę rury, co powoduje gwałtowny wzrost wskaźnika odpadów. Zalecam sprawdzanie długości wystającego odcinka wałka za każdym razem, gdy zmieniasz grubość ściany rury. Jeśli wystaje on zbyt mało, nie będzie wspierał punktu gięcia, co spowoduje spłaszczenie rury; jeśli wystaje zbyt dużo, będzie naciskał na wewnętrzną ścianę rury, powodując zadrapania. Położenie to musi być ustalone z dokładnością do pół milimetra – nie można się ograniczać do przybliżonej wartości.
Problemem jest również luz w matrycy zapobiegającej marszczeniu. Forma zapobiegająca powstawaniu zmarszczek jest zamocowana do matrycy gięcia i odpowiada za dociskanie wnętrza rury w celu zapobiegania powstawaniu zmarszczek. Jeśli luz jest zbyt duży, materiał zostanie wciskany do wewnątrz, co spowoduje powstanie zmarszczek; jeśli natomiast luz jest zbyt mały, będzie ścierał powierzchnię rury, pozostawiając rysy. Ten luz należy dostosować za pomocą szczelinomierza lub metodą prób i błędów; po dokonaniu regulacji należy wygiąć próbną rurę, aby sprawdzić efekt. Wiele osób montuje tę formę i następnie ją ignoruje, nie dokonując jej regulacji nawet wtedy, gdy przechodzą na rury o innej grubości ścianki – dlatego nie dziwi, że występują problemy.
Na koniec porozmawiajmy o smarowaniu. Widziałem, jak ludzie używali oleju maszynowego, a nawet zużytego oleju maszynowego do smarowania matryc, sądząc, że każdy olej się nada. To ogromny błąd. Specjalistyczny olej do gięcia rur zawiera dodatki o wysokim ciśnieniu, które pozwalają na utworzenie warstwy olejowej pod wysokim ciśnieniem, chroniącej powierzchnię matrycy i rury. Zwykły olej maszynowy zostaje wypchnięty pod wpływem ciśnienia, co prowadzi do bezpośredniego kontaktu metalu z metalem, wzrostu temperatury spowodowanej tarciem, szybkiego pogorszenia stanu powierzchni matrycy oraz powstania śladów przypalenia na powierzchni rury. Wtedy nawet najlepsza matryca staje się bezużyteczna.
Dlatego moje doświadczenie podpowiada: przygotuj prostą listę kontrolną narzędzi i przed uruchomieniem maszyny każdego dnia sprawdzaj, czy powierzchnia matrycy nie jest zniszczona, czy połączenia rdzeni są elastyczne, czy luz między matrycą zapobiegającą marszczeniu a rurą jest odpowiedni oraz czy smarowanie jest wystarczające. Raz w tygodniu demontuj i dokładnie czyść matrycę, wymieniając wszystkie części wymagające wymiany – nie oszczędzaj na zapasowych elementach.
Maszyna do gięcia rur kosztuje setki tysięcy, podczas gdy zestaw matryc kosztuje zaledwie kilka tysięcy. Jeśli matryce nie będą odpowiednio konserwowane, może to skutkować dużą ilością wadliwych wyrobów oraz opóźnieniami w realizacji projektu – co stanowi ogromną stratę. Prawidłowa konserwacja narzędzi zapewnia stałą precyzję.
